Musiciens Chrétiens
St. Cecilia: A Hymn to St. Cecilia
door Benjamin Britten (1942)
--->De legende van Sint Cecilia
Cecilia ('hemelse lelie'), de dochter van een voorname Romeinse christenfamilie in de 3e eeuw wordt tegen haar wens "om eeuwig maagd te blijven voor Christus" uitgehuwelijkt. Tijdens de eerste huwelijksnacht vertelt ze haar echtgenoot Valerianus van een engel die haar kuisheid bewaakt
"Jij zult hem ook zien en mij geloven, als jij je tot Christus bekeert". Valerianus laat zich dopen door de H.Urbanus, ziet de engel die Cecilia met rode rozen en witte lelies bekroont en respecteert haar kuisheid.
Zijn verdere leven wijdt hij aan daden van barmhartigheid. Tijdens de christenvervolgingen onder keizer Aurelianus sterft hij de marteldood. De keizerlijke prefect kan zich een openbaar proces tegen de begenadigde Cecilia, die in hoog aanzien staat, niet veroorloven en laat haar opsluiten in de sauna van haar badkamer, om in de gloeiend hete stoom te stikken.
Maar Cecilia sterft niet: drie dagen lang klinkt vanuit het 7x heter gestookte stoombad haar lofprediking tot Christus over de stad. De prefect ziet zich gedwongen haar te laten onthoofden, maar met de maximaal toegestane drie zwaardslagen komt haar hoofd niet los: de beul laat haar zwaargewond in de badkamer achter. Na nog drie dagen van onafgebroken prediking en lofzang, waarbij vele zielen door paus Urbanus kunnen worden bekeerd, ontslaapt ze en haar geest 'voegt zich rechtstreeks bij de Heer'. Cecilia wordt al spoedig heilig verklaard. In de 15e eeuw wordt ze uitgeroepen tot beschermvrouwe van zangers en musici. Haar feest valt op haar sterfdatum 22 november. Vrijwel altijd wordt ze afgebeeld met een orgel, dat zij als eerste zou hebben laten maken om haar lied te begeleiden.
Talrijke religieuze zangkoren dragen sindsdien haar naam, tot in de 20e eeuw toe.
--->De compositie van de 'Hymn'
Edward Benjamin Britten (1913-1976) had al in 1935 het plan opgevat om een werk aan St.Cecilia te wijden; bij gebrek aan inspiratie en aan een goede tekst schoot hij met het stuk helemaal niet op, totdat Auden er een voor hem schreef in 1940.
Bij het uitbreken van de oorlog vertrekt Britten naar de VS en de 'Hymn to St.Cecilia' zou in 1941 in New-York zijn uitgevoerd, ... als hij het klaar had gehad, maar Britten krijgt in deze periode van zijn leven niets uit zijn pen. Het lukt hem pas tijdens de bootreis terug naar Engeland in april 1942.
Ternauwernood kan zijn manuscript uit de handen van de security police worden gered, die het voor geheimschrift aanziet. Op 22 november, het feest van Cecilia en Britten's 29e verjaardag, wordt de première van de hymn over de radio uitgezonden, gezongen door de BBC singers.
--->W.H.Auden's tekst
! ! ! In de loop der eeuwen inspireerde Cecilia's verhaal grote schilders, beeldhouwers, dichters en componisten: o.a. Chaucer, Rafael, Marquis de Sade (!), Maderno, Händel, Purcell, en zo ook de 20e eeuwse engelse dichter William Auden.
. In het eerste deel van zijn gedicht lijkt hij schilderijen te beschrijven: eerst een arcadisch tafereel (ik vermoed 'St.Cecilia' van J.W. Waterhouse 1848-1917), dan Botticelli's beroemde 'Geboorte van Aphrodite uit een Schelp' en ten slotte het hellevuur in 'Het Laatste Oordeel' van Jeroen Bosch.
De voor zo'n kuise Cecilia wat gewaagde blote Aphrodite is hier het Jungiaanse archetype dat stimulerende en vernieuwende warmte vertegenwoordigt
In deel II van het gedicht klinkt de lichte stem van Cecilia zelf, teer en beweeglijk vanuit geestelijke regionen, in haast schokkend contrast met het grove geweld van de tweede wereldoorlog:
"Heb mij lief.."
In het laatste monumentale deel wordt verwezen naar het onvermijdelijke verlies van elke kinderlijke onschuld. Als enige hoop rest ons nog Cecilia, dat wil zeggen, de inspiratie van de muziek.
B Britten Cecilia in extase, Rafael 1514
--->Tekst
I
In a garden shady this holy Lady
With reverend cadence and subtle psalm
Like a black swan as death came on
Poured forth her song in perfect calm
And by ocean's margin this innocent virgin
Constructed an organ to enlarge her prayer
And notes tremendous from her great engine
Thundered out on the Roman air
Blonde Aphrodite rose up excited
Moved to delight by the melody
White as an orchid she rode quite naked
In an oyster shell on top of the sea;
At sounds so entrancing the angels dancing
Came out of their trance into time again
And around the wicked in Hell's abysses
The huge flame flickered and eased their pain
Blessed Cecilia, appear in visions
To all musicians, appear and inspire;
Translated daughter, come down and startle
Composing mortals with immortal fire.
Deze heilige vrouwe, zat in een lommerrijke tuin
en met ingetogen ritme en fijnzinnige psalm
als van een zwarte stervende zwaan
weerklonk haar lied in volmaakte rust.
en aan de oceaankust bouwde zij, reine maagd
om haar gebed te sterken, een orgel
en geweldige noten ontstegen aan dat apparaat
en donderden door de luchten van Rome
Blij verrast stond zij op, de blonde Venus
geraakt en verrukt door dat lied
wit als een orchidee, moedernaakt, gleed zij
op haar oesterschelp over het dak van de zee
Op zulk een betoov'rend geluid ontwaakten
de engelen dansend uit mystieke slaap
en rond de zondaars, diep in de helse afgrond
laaide het huizenhoog vuur en verzachtte de pijn
Begenadigde Cecilia, verschijn in visioenen
aan musici; kom en inspireer ze allemaal;
verheven Dochter, daal af om ze te prikkelen
componerende stervelingen, met onsterflijk vuur
II
I cannot grow
I have no shadow to run away
I only play
I cannot err
There is no creature whom I belong to
whom I could do wrong
I am defeat
when it knows it can now do nothing
by suffering
All you lived through
Dancing because you no longer need it
For any deed
I shall never be different. Love me
Blessed Cecilia, appear in visions
To all musicians, appear and inspire;
Translated daughter, come down and startle
Composing mortals with immortal fire.
Groeien kan ik niet
geen schaduw heb ik nog om voor te vluchten
ik speel alleen maar.
Dwalen kan ik niet
aan geen sterveling behoor ik nog toe
en ik zou niemand iets aan kunnen doen
Ik ben de nederlaag
als die beseft verlamd te zijn
door al het leed.
En waar je ook voor leefde
het danst nu in de wind, nutteloos
voor wat dan ook.
Ik zal altijd dezelfde zijn - heb mij lief
Begenadigde Cecilia, verschijn in visioenen
aan musici; kom en inspireer ze allemaal;
Verheven dochter, daal af om ze te prikkelen
componerende stervelingen, met onsterflijk vuur
III
O ear whose creatures cannot wish to fall
o calm of spaces unafraid of weight
where Sorrow is herself, forgetting all
the gaucheness of her adolescent state
where Hope within the altogether strange
from every outworn image is released
and Dread born whole and normal like a beast
into a world of truths that never change:
Restore our fallen day: o rearrange.
O dear white children casual as birds
playing among the ruined languages
so small besides their large confusing words
so gay against the greater silences
of dreadful things you did: o hang the head
impetuous child with the tremendous brain
O weep child weep, o weep away the stain
lost innocence who wished your lover dead
weep for the lives your wishes never led
O cry created as the bow of sin
is drawn across our trembling violin
(solo alt, als een viool:)
O weep child weep away the stain
O law drummed out by hearts against the still
long winter of our intellectual will
(solo bas, als een slaginstrument:)
that what has been may never be again
O flute that throbs with the thanksgiving breath
of convalescents on the shores of death
(solo sopraan, als een fluit:)
O bless the freedom that you never chose
O trumpets that unguarded children blow
about the fortress of their inner foe
(solo tenor, als een trompet:).
O wear your tribulation like a rose
Blessed Cecilia, appear in visions
To all musicians, appear and inspire
Translated daughter, come down and startle
Composing mortals with immortal fire.
Jij oor, dat voortbrengt wat nooit vallen wil
ach rust van oorden waar geen angst voor zwaarte
heerst, waar het Verdriet zichzelf kan zijn,
elk lomp gestuntel uit haar puberteit vergeet;
daar waar de Hoop in pure buitenissigheid
bevrijd wordt van elk kaalversleten ideaal;
daar waar de Angst, een dier al bij geboorte rijp,
een wereld vindt van onwrikbare zekerheid;
herstel die dag van onze val: zet alles recht
O lieve kinderen, rein en vluchtig nog als vogels
spelend op de puinhoop van de taal
nog zo klein tussen verbijsterende woorden
nog zo vrolijk naast dat allerdiepste zwijgen
over jullie vreselijke zonden: buig je hoofd,
onstuimig kind, met je ontzaglijk brein;
huil mijn kind en was de smet weg met je tranen,
verloren onschuld, jouw geliefde doodgewenst,
huil om elke onvervulde levenswens
O schreeuw, geslaakt terwijl de strijkstok
zondig onze bevende viool beroert;
huil mijn kind
en was de smet weg met je tranen
O wet, getrommeld uit het hart, tegen de stille
lange winter van ons ijskoud intellect,
dat wat eens was
misschien nooit meer terugkomt
Jij fluit, die zindert met je adem, dankbaar
voor genezing op het randje van de dood,
ach koester toch die vrijheid,
je in de schoot geworpen
En jij, trompet, geblazen door verwaarloosd grut
hoog van de torens
van hun innerlijk vijandig fort,
verdraag je tegenspoed, waardig als een roos
Begenadigde Cecilia, verschijn in visioenen
aan musici; kom en inspireer ze allemaal;
verheven Dochter, daal af om ze te prikkelen
componerende stervelingen, met onsterflijk vuur
[Commentaar en vertalingen - Koos Jaspers]
met dank aan Ad Murck: http://home.wanadoo.nl/ad.murck/
Musiciens Chrétiens
